Hindeloopen is wereldberoemd om zijn unieke schilderkunst, en die ontstond op een bijzondere manier. De mannen van dit stadje waren maandenlang als zeelui weg op de Oostzee. Hun vrouwen reisden met het beurtschip naar Amsterdam om hen uit te zwaaien, en zagen daar het Chinese porselein en de kleurrijke Indiase stoffen die de VOC aanvoerde. Verliefd op die patronen, bloemen, vogels en Bijbelse taferelen, schilderden ze die thuis na op hun meubels, in de kenmerkende kleuren wit, groen, rood en blauw. Zo groeide een heel eigen ambacht. Het is zo gewaardeerd dat alle drie de Nederlandse prinsessen als baby in een beschilderde Hindelooper stoel zaten, en dat het Koningshuis hier nog cadeaus bestelt voor staatsbezoeken. Maar Hindeloopen heeft ook een duisterder verhaal. Kinderen werd geleerd niet te dicht bij het water te komen, want anders kwam Ame Gijs, het waterspook dat kinderen onder water trok. Een echte kinderschrik uit de Friese folklore. In 2016 kreeg deze sage een eigen monument in de Sylroede: een hand die uit het water omhoog spuit.

Dit dorp, Molkwerum, had de bijnaam het doolhof, zo grillig gebouwd dat vreemdelingen er verdwaalden. Maar Molkwerum heeft ook een aangrijpend oorlogsverhaal. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog kreeg het plaatselijke verzet bericht dat een schip met Duitse versterking via de Fluessen naar Stavoren voer. Ze namen stelling achter de polderdijk met een zware mitrailleur die door staal heen kon schieten. Toen het schip kwam, openden ze het vuur, maar de mitrailleur weigerde, omdat hij uit angst voor verraad nooit was getest. Vlak voor de kust ligt nu het Nationaal Monument Missing Airmen, voor de geallieerde vliegers die hier in zee stortten. En op een boerderij richting Koudum zaten drie joodse onderduikers maar liefst drie jaar verborgen in de nok van de hooiberg; zelfs de knecht wist van niets.

Je bent in Balk, en de naam is letterlijk waar: rond 1200 staken mensen het riviertje de Luts over via een balk, en bij die balk groeide het dorp. Balk heeft ook een dapper oorlogsverhaal. In 1943 legden de werknemers van de plaatselijke zuivelfabriek het werk neer uit protest tegen de Duitse bezetter, onderdeel van de landelijke meistaking. De Duitsers reageerden hard. Gaasterland zat vol met onderduikers, en op de dag van de bevrijding werd in de Hervormde Kerk van Balk een speciale dankdienst gehouden van de ondergedoken Joden in Gaasterland die de oorlog hadden overleefd.

Dit is Sloten, de kleinste stad van Nederland met stadsrechten uit 1426. De hele vesting loop je in tien minuten rond, langs grachten, een molen en een oud kanon op de wal, nog precies zoals in de Gouden Eeuw. En bij de bevrijding in april 1945 gebeurde hier iets bijzonders: in dit piepkleine stadje werd een voetbalwedstrijd gehouden tussen de Canadese bevrijders, de Tommies, en een Sloter elftal. De eindstand was zes-één. 's Avonds speelde er muziek voor het stadhuis terwijl de burgemeester sprak. Sloten had in de oorlog zevenenvijftig evacués opgevangen, zoveel dat de gemeente de provincie om geld moest vragen.

Dit is Laaksum, het kleinste vissershaventje van Europa, met slechts elf huizen. Na de Afsluitdijk in 1932 hield de visserij op; twee broers bleven over die samen visten. Maar deze plek heeft ook een beroemd verleden: vlakbij landde in 1345 een Hollands ridderleger om Friesland te onderwerpen. Bij het nabijgelegen Rode Klif werden ze door de Friese boeren verslagen, en graaf Willem de Vierde sneuvelde. De vrijheidskreet leaver dea as slaef, liever dood dan slaaf, wordt hier elk jaar op zesentwintig september herdacht.